Atardamar yüksek kan basınçlarının yalnızca yüz­de 35"i belirli bir nedene bağlanabilir. Durumların çoğunda, bazen eksiksiz bir incelemenin sonunda bile, yüksek basınç hiçbir nedene bağlı değilmiş gi­bi görünür ve nedeni belirsiz diye nitelendirilir.
Bilinen nedenler 3 türdendir:
göğüs aortunun yerel darlığıyla birlikte kalp-damarlara bağlı;
böbreküstü bezinin (ister kabuğunun, ister
öz maddesinin) hastalık durumlarıyla iç salgılara
bağlı;
böbreklere ve sidik yollarına bağlı.

Kalp-damarlara bağlı nedenler
Göğüs aortunun yerel darlığı (doğuştan) önem­li bir yan dolaşım gelişmesine karşın, bacaklardaki düşük basınçla karşıtlık oluşturacak biçimde, kollarda yüksek basınca yolaçar. Klinik olarak kol na­bızlarının şiddetine karşılık uyluk nabızlarının yok­luğu ya da düşük genlikli oluşları, kolayca bu has­talığı düşündürür. Sol 3. kaburgalararası aralıkta duyulabilen, yoğun olarak sırta yayılan, kasılma dönemine raslayan bir üfürüm bulunması ve rad­yolojik incelemeler teşhisi doğrular. Filmler ka­burgaların aşınmış olmasının (çentikleşme) yanı-sıra, aortun saydamsızlaştırılmasıyla, darlığın ke­sin yerini, uzunluğunu ve göğüs aortunun durumu­nu saptamayı sağlar Bu durumda yapılabilecek tek tedavi ameliyattır. Ameliyat erken yapılırsa tümüyle iyileşmeyi sağlar ve hastalığın uzun süre ilerlemesi durumunda kaçınılmaz olan ihtilat teh­likesini ortadan kaldırır.
Bu doğuştan bozukluğun düzeltilmesi nisbeten yalındır Darlık bölgesi kesilip çıkarılır ve kesik iki uç, ucuca dikilir.
İç salgılara bağlı nedenler
Feokromositoma
Çok seyrek görülmekle birlikte feokromosito-
ma başlıca iç salgısal nedendir. Sözkonusu, böbrek­üstü bezinin öz maddesindeki bir urdur. Zaman za­man gelen yüksek basınç nöbetlerine, daha sık olarak da sürekli yüksek basınca yolaçar. Birçok klinik gerekçeye dayanılarak teşhise varılabilir: Genç bir kişide sürekli değişmesiyle nitelenen bir yüksek basınç ortaya çıkması; şiddetli başağrılan, aşırı terleme ve titremeler biçiminde nöbetleri ol­ması.
Ayrıca, terleme nöbetleri, zayıflama, sıcaklık korkusu (hasta sürekli olarak sıcaktan yakınır) ve bazen kalp ritmi bozuklukları btrarada gözlenir. Bu hastalığın teşhisi tamamlayıcı muayeneler ge­rektirir Sidikte katekolamin düzeyinin ölçülmesi (bu durumda yüksek bulunur); rejitin testi; v.b.
Feokromositoma yerini saptamak amacıyla başka muayeneler yapılır Karnın hazırlıksız yalın filmini çekme, toplardamardan karşıt madde vere­rek böbrek filmi çekme; atardamar filmi çekme; alt ana toplardamarda düzey düzey katekolamin Ölçme: v.b. Hastalığın tedavi edilmemesi tehlike­lidir.


Mutlaka cerrahi tedavi (urun çıkarılması) gereklidir. Hastanın geleceği yüksek basıncın o za­mana kadar yolaçtığı bozukluklara bağlıdır. Bu da erken teşhisin yararını vurgular.
Böbreküstü kabuğunun aşın çalışmasına bağlı yüksek basınç

Cushing hastalığı
Sorumlu bozun (lezyon) böbreküstü bezinde ya da hipofizdedir. Gerçekten, böbreküstü bezine etkisi nedeniyle bir hipofiz uru da hastalığa öz­gü tabloyu yaratabilir.
Muayene hemen ilk bakışta hastalığı akla ge­tirir: -Dolunay- biçiminde çok özel yüz görünümü; şişmanlık; karında çatlaklar; aşırı kıllanma; cinsel yetersizlik; vb. Sidikte normalde bulunan kortiko-yit hormonların artışı, teşhise götürür.
Birincil aşırı aldosteron salgılanması (hiperal-dosteronizm)
Çok ender görülen birincil aşırı aldosteron sal­gılanması (ya da Conn hastalığı) yüksek basıncın iç salgılara bağlı ikinci nedenidir. Bir böbreküstü kabuğu urunun sonucudur; çoğunlukla genç ka­dınlarda görülür. Orta derecede bir yüksek basınç, kas zayıflığı, hattâ yalancı felç ve şiddetli bir su­suzluk duygusuyla (polidipsi) belirir.
Teşhis için tamamlayıcı muayeneler, bu arada özellikle sidik aldosteron düzeyinin saptanması ge­reklidir.
Çoğunlukla yalnızca cerrahi girişim sırasında bulunan hastalık nedeni urun yerinin, radyolojik muayenelerle saptanması güçtür. Urun ameliyatla çıkarılmasından sonra hastalığın gidişi genellikle iyidir.
Böbreklerle ve sidik sistemiyle ilgili nedenler
Tek ya da çift taraflı böbrek hastalıkları ya da böbrek damarları bozukluğuna bağlı bir yüksek ba­sınç sözkonusudur.
Çift taraflı böbrek hastalıkları
Çoğunlukla süreğen ya da asivegen bir böbrek hastalığı sözkonusudur. Bu durumda sık rastlanan böbrek yetmezliğinin, yüksek basıncın nedeni mi, yoksa sonucu mu olduğunu kestirmek bazen güç­tür Bir böbrek yumacıkları iltihaplanması (glome-rülonefrit) ya da böbrek aradokusunun iltihap­lanması, daha seyrek olarak da böbreklerde çok-kistli bir hastalık aranır. Bütün bu durumlarda yüksek basıncın yanısıra, böbrek işlevlerinde be-
lirgin bir bozulma görülür ve yalnızca ilaç teda­visi denenebilir.
Tek taraflı böbrek hastalıkları
Çok daha seyrek raslanırlar, ama etkili biçim­de tedavi edilebilirler. Böbreğin tek taraflı hasta­lanması sidik yollarında bir engele (genellikle taş), tekrarlayan sidik sistemi enfeksiyonlarına ya da vereme bağlıdır. Öteki böbrek sağlamsa, bazan böbreğin çıkarılması (nefrektomi) gerekebilir.
Böbrek damaları yüksek basıncı
Böbrek atardamarındaki bozunlar (lezyonlar) böbrek damarları yüksek basıncına yolaçarlar. Bozunların doğası çeşitli olabilir. Bazen trombozlu olan aterom'a bağlı bir bozun, anevrizma ya da atardamarın çeperlerindeki lifsi - kassı tabakaların bir hastalığı sözkonusudur. Teşhise götürecek kli­nik gerekçeler kesin değildir: Hastanın geçmişinde bel ve karın ağrılı nöbetler ve dinlemeyle belde, kalp kasılma evresine uyan bir üfürüm buluna­bilir. Durumların çoğunda ciddi ya da kötücül gi-dişli, apansızın ağırlaşan Önemli bir yüksek basınç sözkonusudur. Böyle bir tablo karşısında tamam­layıcı muayenelere, özellikle de sidik yollarını x ışınlarına saydamsızlaştiran ve bozunlu atardamar tarafında saydamsızlaşmanın geciktiğini gösteren toplardamar yoluyla böbrek filmi çekmeye başvu­rulur.
Böbrek atardamarının filmini çekme
Ana muayenedir. Kan akımının karşıt yönün­de atardamar sondalamasıyla (Seldinger yöntemi) yapılır. Böbrek atardamarlarının x ışınlarına say-damsızlaştırılarak filminin çekilmesi, çeşitli tipte anormallikleri ortaya çıkarabilir:
damar yolunun tam bir kesintiye uğraması
(atardamar tıkanıklığını gösterir);
tek ve belli bir yerde önemli darlık;
böbrek atardamarına teşbih görünümü ve­
ren (hattâ bozun her iki böbrek atardamarını tu­
tabilir) ve böbrek atardamarı çeperinin lifsi - kassı
tabakasının aşırı kalınlaşmasının yolaçtığı birden
çok darlık.
Böbrek sintigrafisi
Böbrek sintigrafisi ya da izotoplu böbrek çi zelgesi, toplardamar yoluyla şırınga edilen radyo­aktif bir maddenin böbrekte tutulması, böylece böbreğin haritasının çizilmesidir. Böbreğe giden kan miktarının incelenmesini sağlar.
Aslında başlıca sorun, cerrahi girişimden (yal­nızca tek taraflı bozun durumunda) sonra, atar
damar basıncı değerlerinin normale dönüp dön­meyeceğini kestirebilmektir;çünku,hastalık uzun sü­redir ilerlemişse atardamar basıncı normale dönmez.